अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति |
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ३१
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
His Holiness A.C. Bhaktivedanta Swami Prabhupada's goal of the Hare Krishna Movement is to disseminate Krishna consciousness globally. His mission is to restore humanity's relationship with Krishna, spread spiritual awakening, and encourage harmony & peace, to teach Bhagavad-gita and Srimad Bhagavatam, promote congregational singing, and construct Krishna Temples. He encouraged millions to pursue a deeper spiritual purpose with his prolific publications and international outreach.
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.31
यदा भूतपृथग्भावमेकस्थमनुपश्यति |
तत एव च विस्तारं ब्रह्म सम्पद्यते तदा ३१
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.30
प्रकृत्यैव च कर्माणि क्रियमाणानि सर्वशः |
यः पश्यति तथात्मानमकर्तारं स पश्यति ३०
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.29
समं पश्यन्हि सर्वत्र समवस्थितमिश्र्वरम् |
न हिनस्त्यात्मनात्मानं ततो याति परां गतिम् २९
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.28
समं सर्वेषु भूतेषु तिष्ठन्तं परमेश्र्वम् |
विनश्यत्स्वविनश्यन्तं यः पश्यति स पश्यति २८
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.27
यावत्सञ्जायते किञ्चित्सत्त्वं स्थावरजङ्गमम् |
क्षेत्रक्षेत्रज्ञसंयोगात्तद्विद्धि भरतर्षभ २७
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.26
अन्ये त्वेवमजानन्तः श्रुत्वान्येभ्य उपासते |
तेSपि चातितरन्त्येव मृत्युं श्रुतिपरायणाः २६
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.25
ध्यानेनात्मनि पश्यन्ति केचिदात्मानमात्मना |
अन्ये सांख्येन योगेन कर्मयोगेन चापरे २५
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.24
य एवं वेत्ति पुरुषं प्रकृतिं च गुणै: सह |
सर्वथा वर्तमानोSपि न स भूयोSभिजायते २४
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.23
उपद्रष्टानुमन्ता च भर्ता भोक्ता महेश्र्वरः |
परमात्मेति चाप्युक्तो देहेSस्मिन्पुरुषः परः २३
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.22
पुरुषः प्रकृतिस्थो हि भुङ्क्ते प्रकृतिजान्गुणान् |
कारणं गुणसङ्गोSस्य सदसद्योनिजन्मसु २२
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.21
कार्यकारणकर्तृत्वे हेतु: प्रकृतिरुच्यते |
पुरुषः सुखदु:खानां भोक्तृत्वे हेतुरुच्यते २१
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.20
प्रकृतिं पुरुषं चैव विद्धयनादी उभावपि |
विकारांश्र्च गुणांश्र्चैव विद्धि प्रकृतिसम्भवान् २०
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
श्लोक 13.19
इति क्षेत्रं तथा ज्ञानं ज्ञेयं चोक्तं समासतः |
मद्भक्त एतद्विज्ञाय मद्भावायोपपद्यते १९
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.18
ज्योतिषामपि तज्ज्योतिस्तमसः परमुच्यते |
ज्ञानं ज्ञेयं ज्ञानगम्यं हृदि सर्वस्य विष्ठितम् १८
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.17
अविभक्तं च भूतेषु विभक्तमिव च स्थितम् |
भूतभर्तृ च तज्ज्ञेयं ग्रसिष्णु प्रभविष्णु च १७
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.16
बहिरन्तश्र्च भूतानामचरं चरमेव च |
सुक्ष्मत्वात्तदविज्ञेयं दूरस्थं चान्तिके च तत १६
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.15
सर्वेन्द्रियगुणाभासं सर्वेन्द्रियविवर्जितम् |
असक्तं सर्वभृच्चैव निर्गुणं गुणभोक्तृ च १५
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.14
सर्वतः पाणिपादं तत्सर्वतोSक्षिशिरोमुखम् |
सर्वतः श्रुतिमल्लोके सर्वमावृत्य तिष्ठति १४
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.13
ज्ञेयं यत्तत्प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वामृतमश्र्नुते |
अनादिमत्परं ब्रह्म न सत्तन्नासदुच्यते १३
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
श्लोक 13.8-12
अमानित्वमदम्भित्वमहिंसा क्षान्तिरार्जवम् |
आचार्योपासनं शौचं स्थैर्यमात्मविनिग्रहः ८
इन्द्रियार्थेषु वैराग्यमनहङ्कार एव च |
जन्ममृत्युजराव्याधिदु:खदोषानुदर्शनम् ९
असक्तिरनभिष्वङ्गः पुत्रदारगृहादिषु |
नित्यं च समचित्तत्वमिष्टानिष्टोपपत्तिषु १०
मयि चानन्ययोगेन भक्तिरव्यभिचारिणी |
विविक्तदेशसेवित्वमरतिर्जनसंसदि ११
अध्यात्मज्ञाननित्यत्वं तत्त्वज्ञानार्थदर्शनम् |
एतज्ज्ञानमिति प्रोक्तमज्ञानं यदतोSन्यथा १२
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.6-7
महाभूतान्यहङ्कारो बुद्धिरव्यक्तमेव च |
इन्द्रियाणि दशैकं च पञ्च चेन्द्रियगोचराः ६
इच्छा द्वेषः सुखं दु:खं सङ्घातश्र्चेतना धृतिः |
एतत्क्षेत्रं समासेन सविकारमुदाहृतम् ७
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.5
ऋषिभिर्बहुधा गीतं छन्दोभिर्विविधै: पृथक् |
ब्रह्मसूत्रपदैश्र्चैव हेतुमद्भिर्विनिश्र्चितै: ५
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.4
तत्क्षेत्रं यच्च यादृक्च यद्विकारि यतश्र्च यत् |
स च यो यत्प्रभावश्र्च तत्समासेन मे श्रृणु ४
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.3
क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि सर्वक्षेत्रेषु भारत |
क्षेत्रक्षेत्रज्ञयोर्ज्ञानं यत्तज्ज्ञानं मतं मम ३
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 13 : प्रकृति, पुरुष तथा चेतना
श्लोक 13.1 - 2
अर्जुन उवाच
प्रकृतिं पुरुषं चैव क्षेत्रं क्षेत्रज्ञमेव च |
एतद्वेदितुमिच्छामि ज्ञानं ज्ञेयं च केशव १
श्रीभगवानुवाच
इदं शरीरं कौन्तेय क्षेत्रमित्यभिधीयते |
एतद्यो वेत्ति तं प्राहुः क्षेत्रज्ञ इति तद्विदः २
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.20
ये तु धर्मामृतमिदं यथोक्तं पर्युपासते |
श्रद्दधाना मत्परमा भक्तास्तेSतीव मे प्रियाः २०
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.18 - 19
समः शत्रौ च मित्रे च तथा मानापमानयो: |
शीतोष्णसुखदु:खेषु समः सङ्गविवर्जितः १८
तुल्यनिन्दास्तुतिर्मौनी सन्तुष्टो येन केनचित् |
अनिकेतः स्थिरमतिर्भक्तिमान्मे प्रियो नरः १९
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.17
यो न हृष्यति न द्वेष्टि न शोचति न काङ्क्षति |
श्रुभाश्रुभपरित्यागी भक्तिमानयः स मे प्रियः १७
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.16
अनपेक्षः श्रुचिर्दक्ष उदासीनो गतव्यथः |
सर्वारम्भपरित्यागी यो मद्भक्तः स मे प्रियः १६ .
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.15
यस्मान्नोद्विजते लोको लोकान्नोद्विजते च यः |
हर्षामर्षभयोद्वेगैर्मुक्तो यः स च मे प्रियः १५
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.13 -14
अद्वेष्टा सर्वभूतानां मैत्रः करुण एव च |
निर्ममो निरहङ्कारः समदु:खसुखः क्षमी १३
संतुष्टः सततं योगी यतात्मा दृढनिश्र्चयः |
मय्यर्पितमनोबुद्धिर्यो मद्भक्तः स मे प्रियः १४
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.12
श्रेयो हि ज्ञानमभ्यासाज्ज्ञानाद्ध्यानं विशिष्यते ।
ध्यानात्कर्मफलत्यागस्त्यागाच्छान्तिरनन्तरम् ॥१२॥
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.11
अथैतदप्यशक्तोऽसि कर्तुं मद्योगमाश्रितः ।
सर्वकर्मफलत्यागं ततः कुरु यतात्मवान् ॥११॥
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.10
अभ्यासेSप्यसमर्थोSसि मत्कर्मपरमो भव |
मदर्थमपि कर्माणि कुर्वन्सिद्धिमवाप्स्यसि १०
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.9
अथ चित्तं समाधातुं न शक्नोषि मयि स्थिरम् |
अभ्यासयोगेन ततो मामिच्छाप्तुं धनञ्जय ९
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.8
मय्येव मन आधत्स्व मयि बुद्धिं निवेश्य |
निवसिष्यसि मय्येव अत ऊर्ध्वं न संशयः ८
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.6 - 7
ये तु सर्वाणि कर्माणि मयि सन्न्यस्य मत्पराः |
अनन्ये नैव योगेन मां ध्यायन्त उपासते ६
तेषाम हं समुद्धर्ता मृत्युसंसारसागरात् |
भवामि न चिरात्पार्थ मय्यावेशितचेतसाम् ७
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.5
क्लेशोSधिकतरस्तेषामव्यक्ता सक्तचेतसाम् |
अव्यक्ता हि गतिर्दु:खं देहवद्भिरवाप्यते ५
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.3 , 4
ये त्वक्षरमनिर्देश्यमव्यक्तं पर्युपासते |
सर्वत्रगमचिन्त्यं च कूटस्थमचलं ध्रुवम् ३
सन्नियम्येन्द्रियग्रामं सर्वत्र समबुद्धयः |
ते प्राप्नुवन्ति मामेव सर्वभूतहिते रताः ४
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.2
श्रीभगवानुवाच |
मय्यावेश्य मनो ये मां नित्ययुक्ता उपासते |
श्रद्धया परयोपेतास्ते मे युक्ततमा मताः २
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 12 : भक्तियोग
श्लोक 12.1
अर्जुन उवाच |
एवं सततयुक्ता ये भक्तास्त्वां पर्युपासते |
ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः १
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 11 : विराट रूप
श्लोक 11.55
मत्कर्मकृन्मत्परमो मद्भक्तः सङ्गवर्जितः |
निर्वैरः सर्वभूतेषु यः स मामेति पाण्डव ५५
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 11 : विराट रूप
श्लोक 11.54
भक्त्या त्वनन्यया शक्य अहमेवंविधोSर्जुन |
ज्ञातुं द्रष्टुं च तत्त्वेन प्रवेष्टुं च परन्तप ५४
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 11 : विराट रूप
श्लोक 11.53
नाहं वेदैर्न तपसा न दानेन न चेज्यया |
शक्य एवंविधो द्रष्टुं दृष्टवानसि मां यथा ५३
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 11 : विराट रूप
श्लोक 11.52
श्रीभगवानुवाच |
सुदुर्दर्शमिदं रूपं दृष्टवानसि यन्मम |
देवा अप्यस्य रूपस्य नित्यं दर्शनकाङ्क्षिणः ५२
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 11 : विराट रूप
श्लोक 11.51
अर्जुन उवाच |
दृष्ट्वेदं मानुषं रूपं तव सौम्यं जनार्दन |
इदानीमस्मि संवृत्तः सचेताः प्रकृतिं गतः ५१
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 11 : विराट रूप
श्लोक 11.50
सञ्जय उवाच |
इत्यर्जुनं वासुदेवस्तथोक्त्वा स्वकं रूपं दर्शयामास भूयः |
आश्र्वासयामास च भीतमेनं भूत्वा पुनः सौम्यवपुर्महात्मा ५०
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
श्लोक 11.49
मा ते व्यथा मा च विमूढ़भावो दृष्ट्वा रूपं घोरमीदृङ्ममेदम् |
व्यपेतभी: प्रीतमनाः पुनस्त्वं तदेव मे रूपमिदं प्रपश्य ४९
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 11 : विराट रूप
श्लोक 11.48
न वेदयज्ञाध्ययनैर्न दानै- र्न च क्रियाभिर्न तपोभिरुग्रै: |
एवंरूपः शक्य अहं नृलोके द्रष्टुं त्वदन्येन कुरुप्रवीर ४८
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada
अध्याय 11 : विराट रूप
श्लोक 11.47
श्रीभगवानुवाच |
मया प्रसन्नेन तवार्जुनेदं रूपं परं दर्शितमात्मयोगात् |
तेजोमयं विश्र्वमनन्तमाद्यं यन्मे त्वदन्येन न दृष्टपूर्वम् ४७
Translation by His Divine Grace Srila A C Bhaktivedanta Swami Prabhupada